महाभारते वृक्षचैतन्यविमर्शः

वृक्षे चैतन्यमस्ति इति विषयः प्राचीनकालात् विचारणीयः अस्ति। अस्मिन् शोधपत्रे वेद, उपनिषद् तथा महाभारतादि ग्रन्थानां आधारेण वृक्षचैतन्यस्य विवेचनं कृतम्। विशेषतः महाभारतस्य शान्तिपर्वणि वर्णितः भारद्वाज–भृगुसंवादः अस्य अध्ययनस्य मुख्याधारः अस्ति। तत्र वृक्षेषु चैतन्यस्य अस्तित्वं तर्कसंगतरीत्या प्रतिपादितम्। अध्ययनस्य उद्देश्यं वृक्षेषु चेतनास्वरूपं दार्शनिकतया, शास्त्रीयतया तथा वैज्ञानिकदृष्ट्या परीक्षणम्। निष्कर्षतः प्रतिपद्यते यत् वृक्षाः केवलं जडपदार्थाः न, अपितु संवेदनशील-चेतनयुक्तजीवाः सन्ति। वृक्षे चैतन्यमस्ति तस्मिन् विषये प्रायः वयं पृच्छामः तदा तस्य संशोधकरूपेण अस्माकं भारते जगदीशचन्द्र बोझ इति नाम मुखे आगच्छति किन्तु महाभारते यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित् ।। तदनुसारं महाभारते सर्वज्ञानं वर्तते ।